Iedereen heeft andere leerstijlen, gewoontes en persoonlijke voorkeuren. Elke situatie is verschillend. Bij die diversiteit van mijn cliënten sluit ik graag aan door te werken met veel verschillende invalshoeken. Het is niet zo dat ik een hamer heb en daarom overal spijkers zie. Ik gebruik allerlei gereedschap voor verschilllende klussen.
Natuurlijk ben ik zelf, met mijn opleiding, ervaring, persoonljkheid, met mijn soms onconventionele interventies en manier van 'fenomenologisch waarnemen', mijn belangrijkste instrument. Ik probeer zo flexibel en creatief mogelijk qua werkvormen te zijn. En er zijn natuurlijk een aantal methodieken die voor mij hun nut meer dan bewezen hebben. Dit zijn natuurlijk op de eerste plaats allerlei gespreks-, coach & train en adviestechnieken: te veel om hier op te noemen.
Daarnaast werk ik met een aantal referentiekaders, uitgangspunten en wereld/mensmodellen. Ze hebben gemeen dat ze uitgaan van de individuele persoonlijkheid van mensen en tegelijkertijd toch algemeen geldende psychologische factoren benoemen die communicatief gedrag verklaren. Methodieken die ik hanteer bieden geen starre praktische kaders, maar zijn meestal ontworpen als abstract concept. Ze lichten de werkelijkheid toe, bieden een houvast, maar pretenderen niet die werkelijkheid precies te beschrijven op concreet gedragsniveau.
Op het moment dat we een psychologisch concept of een communicatiemodel als 'de waarheid' zien, zetten we, als we met elkaar in contact zijn, iets tussen onszelf en de ander in. Echte ontmoeting is dan niet mogelijk. Het zijn kaarten, en een kaart is nu eenmaal niet het gebied, maar een hulpmiddel. Kaarten zijn onontbeerlijk, maar tijdens het wandelen kijk je er niet de hele tijd op: je zou je omgeving dan helemaal niet meer waarnemen. Met die restrictie voor ogen zijn onderstaande concepten en methodieken een aantal van mijn kaarten.
Bos en Rosenberg zijn de grondleggers van respectievelijk de 'Dynamische Oordeelsvorming' en 'Geweldloze Communicatie'. Zij zijn voor mij de mensen die de rol van het oordeel binnen communicatie hebben blootgelegd en ook het meest duidelijk hebben uitgelegd. Het concept van Bos geeft mensen handvatten voor een zorgvuldige analyse waarbij zij hun eigen en andermans referentiekaders leren herkennen. Het model van Rosenberg geeft praktisch oefenmateriaal waar u jaren mee vooruit kunt als u wilt leren om te communiceren vanuit authenticiteit en uw gevoel. En dat dan zonder te 'kiezen' voor het opwekken bij anderen van de standaard reacties aanvallen, vluchten, bevriezen, beschermen of verbergen.
Het enneagram is een psychologisch typering- en ontwikkelingsmodel dat de negen meest voorkomende onbewuste strategieën, emotionele en mentale drijfveren van mensen beschrijft in een onderlinge dynamiek. Over die dynamiek is veel onzin geschreven en ik onderschrijf dat aspect er dan ook niet van of we het nu hebben over vleugels, pijlen of tritipes (begrippen die alleen voor kenners helder zijn). Ik denk over die dynamiek wel veel na en bespreek een en ander al jaren met clienten als hypothese. Het enneagram wordt ook veel misbruikt door lieden die vooral aan hokjesdenken doen, terwijl het tegendeel juist de kracht ervan is. Gelukkig is het enneagram en haar dynamieken inmiddels ook onderwerp van wetenschappelijk onderzoek en zijn de negen strategieën zelf wel degelijk wetenschappelijk onderbouwd (Univ. of Akron, Stanford University, Univ. of Bagdad). Kijk bijvoorbeeld op de site van het Amerikaanse Enneagram Institute en hun wetenschappelijk gevalideerde enneagramtest. Als o.m. deelnemer van het PEP (Platform voor Enneagram Professionals) verdiept mijn inzicht in (het gebruik van) dit model zich nog steeds. Ik heb in de loop der jaren op dit gebied vooral veel geleerd van o.m. Leo Castelijn, Katherine & David Fauvre, Russ Hudson en Michael Welsby.
Werken met het enneagram geeft mensen inzicht in de eigen basismotivaties en stimuleert u om uw kwaliteiten verder te ontwikkelen en valkuilen te leren vermijden. U wordt u bewust van uw drijfveren (voelen en willen), bijbehorende denkpatronen en zo begrijpt u beter waar uw gedrag door gestuurd wordt. Met het enneagram kunt u steeds uzelf 'onder de loep' nemen en uw 'inner observer', uw innerlijke getuige, ontwikkelen. Vervolgens kunt u ervoor kiezen om te proberen u te bevrijden van deze automatismen, ze te accepteren of te gaan ontwikkelen. Door de strategieën en eigenschappen van mensen die het enneagram beschrijft in uzelf en anderen te herkennen, krijgt u meer begrip en inzicht in uzelf en andere mensen. Dit alleen al, is bevorderlijk voor een betere onderlinge communicatie en samenwerking.
Op de Universiteit van Harvard (USA) ontwikkelde een aantal wetenschappers een model om effectiever te onderhandelen. Hierbij komt men tot een win-win situatie door meer aandacht te schenken aan de onderliggende belangen en de machtsbalans. Door 'hard' te zijn op de inhoud, maar flexibel in het proces en 'zacht' voor de onderlinge relaties, bereikt men meer en betere resultaten dan in het traditionele model dat uitgaat van een compromis tussen twee uiterste posities. Door ook bewust gebruik te maken van bepaalde gedrags- en creatieve technieken blijkt er meer mogelijk. Niet alleen bij leren onderhandelen, ook bij het ontwikkelen van meer assertiviteit of klantgerichtheid komt dit model me goed van pas. In mijn opleidingen bij the Lime Tree voor NMI-mediator heb ik dit model vooral goed onder de knie gekregen.
Communicatie heeft ook veel te maken met uw lichaamstaal, de mate waarin u zich thuisvoelt in uw lichaam en het congruent kunnen uiten van wat er van binnen in u omgaat. Onze ervaringen met anderen, bijvoorbeeld hoe we als kind zijn gespiegeld door onze ouders, laten sporen (maskerstructuren) na in ons fysieke gestel (spierspanningen, wijze van ademhalen, lichaamshouding). Er worden zes verschillende maskerstructuren onderscheiden: de meeste mensen herkennen 1 of 2 van deze structuren als kenmerkend voor hun karakter. Met behulp van fysieke oefeningen, doet u al spelenderwijs ervaring op welke rol uw lichaam speelt in contact met uzelf en de ander. U leert uw lichaam, d.w.z. uw gevoel, weer of meer te vertrouwen, uw emoties helder te uiten en uw grenzen te voelen en te gebruiken. Spelenderwijs verkent u uw expressiemogelijkheden en leert u flexibel te reageren. U kunt risicoloos oefenen met het uitproberen van gedrag en u leert u goed in te leven in de ander. Werken met uw lichaam is leuk, ontspannend en leerzaam om te doen. Zowel in mijn trainersopleiding, als in de coach en therapie-opleidingen kwam deze invalshoek uitgebreid naar voren. Ik ben op dit gebied ook veel dank verschuldigd aan mijn fysiotherapeuten, zangdocenten en dansleraren.
In Nederland heeft prof. Pieter C. van de Griend zijn hele leven gewerkt aan het ontwikkelen van een concept dat de grondvormen van het 'tussenmenselijk functioneren', zoals hij het noemde, adequaat beschrijft. Inmiddels heeft hij een flink aantal anderen geïnspireerd om over zijn concept verder door te denken en in hun begeleidingspraktijk toe te passen. Zijn taalgebruik is moeilijk, en dat maakt zijn werk niet makkelijk toegankelijk. Maar zijn ideeën over welke psychologische mogelijkheden mensen hebben om structuur aan te brengen tussen hun binnenwereld (ratio en emotie) en zich tegelijkertijd te verhouden tot en omgaan met de buitenwereld (willen doen) snijden hout. Zijn mentaliteitenleer kan mensen helpen om hun eigen wijze van zijn en handelen te herkennen, te accepteren en te relativeren. Ik ben in deze dank verschudigd aan o.m. Niske Verweij, Gerard Snels, Ferrie Veen en Froukje Wirtz.
Een goed verhaal raakt de ziel. Boeiende vertellers wekken aandachtige luisteraars, en aangesproken luisteraars ontdekken hun eigen verhaal. Mensen die contact maken met zichzelf en de ander hebben iets te vertellen. Ieder mens heeft en vertelt zijn eigen verhaal. Bij conflicten zijn er gewoon meerdere verhalen over dezelfde gebeurtenissen. Een treffende metafoor geeft inzichten die eerder verborgen bleven of maakt een gevoelig onderwerp bespreekbaar. Metaforen en verhalen kunnen een brug slaan tussen mensen, de fantasie op gang brengen, herkenning of ervaringen oproepen, beelden versterken, verlangens voelbaar maken, angsten bezweren, toekomstvisies verwoorden. Kortom: een uniek communicatiemiddel, dat ik heel veel gebruik, vooral in de individuele begeleiding. Inspiratoren om het verhaal in mijn werk een belangrijke plaats te geven zijn o.m. Wibe Veenbaas, Bas van de Berg, Jozef van de Berg en Joke van Leeuwen.
NLP staat voor Neuro Linguïstisch Programmeren. Dit is een communicatiemodel dat mensen leert nauwkeuriger en zorgvuldiger te kijken en luisteren naar wat er zich in de onderlinge communicatie afspeelt. NLP komt vrijwel in elk traject dat ik begeleid aan de orde, omdat het ook veel te maken heeft met non-verbale communicatie en daar een van mijn aandachtspunten ligt. Veel van mijn opleiders o.a. bij Phoenix Opleidingen en NTI zijn ook geschoold in NLP en dan neem je vanzelf een en ander ervan mee. Neuro slaat op ons zenuwstelsel. Hoe ervaren wij de werkelijkheid en hoe zetten wij deze om in gedachten, gevoelens en beelden? Linguïstisch slaat op ons taalgebruik. Hoe gebruiken we taal om onze innerlijke wereld weer te geven en wat doet taal met ons? Programmeren slaat op het interne programma waarmee we door het leven gaan. Hoe beïnvloedt ons programma de manier waarop we communiceren? NLP'ers gaan uit van een aantal vooronderstellingen over de 'maakbaarheid van je leven' die ik niet onderschrijf. Ook zijn een aantal modellen (bijv. representeringsmodaliteiten) strijdig met uitkomsten van modern neurowetenschappelijk onderzoek. Daarom gebruik ik slechts een aantal aspecten ervan, onder het motto: gooi niet het kind met het badwater weg.
Meer dialoog die mensen verbindt en minder debat waarbij mensen vooral uit zijn op eigen gelijk. Dat kan met Socratische gespreksmethodieken. Ze zijn gebaseerd op de vraaggesprekken van Socrates zoals ze zijn beschreven door de filosoof Plato en het werk van o.a Heckmann, Nelson en Kessels. In de vraaggsprekken van Socrates is veel aandacht voor reflectie, zorgvuldige analyse en onderzoek van denkbeelden en waarden, het stellen van de juiste vragen en het opbouwen van overtuigende betogen en discussies. Ik ben in het socratisch gesprek vooral geschoold door Jos Kessels en Dries Boele.
Het Socratisch Gesprek is een oefening in 'langzaam' denken, goed luisteren, vragen stellen, geduld betrachten en het zorgvuldig formuleren van uw gedachten. Het belangrijkste kenmerk is echter dat er niet hypothetisch een eind weg word gefilosofeerd, maar dat er altijd gesproken wordt aan de hand van concrete voorbeelden waarmee de betrokkenen zich kunnen identificeren. De Socratische methode is bij uitstek geschikt om te gebruiken als u samen werkbare doelen of concepten, doordachte strategieën of inhoudelijke visies wilt ontwikkelen.
Een Socratisch Gesprek begin ik met een overleg, waarin de deelnemers een uitgangsvraag formuleren die zij samen willen onderzoeken b.v. "Wanneer ontstaat wederzijds vertrouwen bij ons?" of "Wat verstaan wij onder goed communiceren?" of "Welke waarden willen we in onze visie weerspiegeld zien?" D.m.v. een socratisch gesprek kan o.m ieders inlevingsvermogen worden vergroot of duidelijkheid naar elkaar toe worden geschapen over ieders criteria en afwegingen. Zo worden argumenten gevonden die het hart raken en daardoor overtuigend zijn om een gezamenlijk idee te formuleren.
Organisatieopstellingen, familieopstellingen, structuuropstellingen met groepen mensen of individueel: het zijn allemaal vormen van Systemisch Werk en systemisch werk heeft mijn hart en is altijd het hart van mijn aanpak. Ik heb deze manier van werken vooral geleerd in opleidingen bij Wibe Veenbaas, Morten Hjört, Matthias Varga von Kibed, Ursula Franke, Franz Ruppert en Henk Galenkamp. Systemisch Werken is op de eerste plaats een denkkader: een manier van beschouwen van wat er gebeurt in de relaties tussen mensen. Daarbij bekijk ik het handelen van mensen en hun gevoel/mening daarover altijd in samenhang met de context daaromheen. Het is vergelijkbaar met contextuele therapie en gebaseerd op de inzichten van vele psychologen en therapeuten zoals Perls, Moreno, Nagy, Berne, Satir en Hellinger.
Ieder mens is steeds verbonden aan en beweegt zich binnen systemen: b.v. de organisatie waar u werkt, de vereniging waarvan u deel uit maakt of uw familie. In elk systeem gelden basiswetten die uitstijgen boven de invloed van het individu dat deel uitmaakt van dat systeem. Die basiswetten gaan over de dynamieken die in elk systeem een rol spelen zoals insluiting, ordening en balans. Een Systemisch Werker bekijkt een sociaal systeem aan de hand van vragen zoals: Komt iedereen tot zijn recht op zijn plek binnen het systeem? Wordt er iemand of iets uitgesloten? Is er een positieve balans van geven en nemen? Hoe functioneert het groepsgeweten? Wie leidt en volgt wie? Zijn de dynamieken in evenwicht? Wie doet iets (on)terecht voor een ander? Is een bedachte oplossing ook goed voor het andere systeemonderdeel of het grotere geheel? Mensen worden als kind gevormd door de relatie met belangrijke anderen in hun oorspronkelijke systeem van herkomst: meestal is dat hun familie.
Omdat mensen zichzelf altijd meenemen naar hun werk (of de andere plekken waar zij met anderen samen leven), hangen communicatieproblemen vaak samen met de (onbewuste) eerder opgedane systeempatronen van iemand. Deze patronen zijn nooit lineair of te analyseren vanuit 'oorzaak- en gevolgdenken'. Onbewust worden deze patronen vaak wel steeds herhaald in andere systemen waar u deel van uit gaat maken. Voorbeeld: iemand die moeite heeft met effectief leidinggeven in zijn organisatie omdat hij niet zo'n autoritaire zak wil zijn als zijn vader maar die toch bij zijn ondergeschikten niet overkomt als een empathisch leider. De (onbewuste) eigengemaakte systeempatronen uit zijn gezin van vroeger interfereren met de systeempatronen van het werk. Dat kan soms botsen of elkaar versterken en uit zich in de manier waarop hij dan met zijn medewerkers omgaat.
Mijn interventies, als gecertificeerd systemisch begeleider, zijn altijd meerdimensionaal. Zo maak ik altijd gebruik van de (denkbeeldige) fysieke ruimte om de spelende dynamieken en onbegrepen of ongewenste verstoringen binnen een sociaal systeem voelbaar en inzichtelijk te krijgen. Ik kan onbegrepen of ongewenste verstoringen van het systeem en gedragspatronen daarbinnen inzichtelijk en invoelbaar voor u maken en u leren ze te doorbreken. Dit gaat zonder diepgravende gesprekken, we maken de patronen duidelijk door het systeem ruimtelijk weer te geven met een 'tableau vivant', een opstelling. Hierbij gebruik ik mezelf als representant of we verbeelden een en ander abstract met behulp van voorwerpen en poppetjes. Indien nodig, kunnen we ook gebruik maken van een groep collega's, waarmee ik samen levende opstellingen verzorg.
Allerlei interventies kunnen een onderdeel uitmaken van het vervolg van de opstelling zoals veranderingen van posities en 'rituele' handelingen. Hierdoor krijgt u een diep inzicht in oorzaken en oplossingen en ervaart u welke duurzame mogelijkheden tot uw beschikking staan om uw conflict, samenwerking, situatie of gedrag te veranderen.
Want blijkbaar vertalen mensen hun relaties onbewust in een ruimtelijk inzicht, een metafoor voor hun beleving ervan. Ook in de NLP zegt men wel: 'relatie is locatie'. Dat onbewuste beeld (mentale constructie) kunnen mensen naar boven halen, juist door niet bewust te denken, maar te varen op intuïtie. En is het beeld bewust geworden, dan kan men er ook iets aan veranderen...
Systemisch werken raakt aan diepere oorzaken en emoties op identiteitsniveau van mens en organisatie: dingen waar het in het leven echt om gaat. Niet alle communicatieproblemen hebben een systemische oorzaak, maar als dat wel het geval is, werkt Systemisch Werken snel en goed!
De Themagecentreerde Interactie (TGI) is ontwikkeld door de humanistisch psycho-analytica dr. Ruth C. Cohn. Het is een cognitieve methodiek die ik soms gebruik voor groepen of teams die hun samenwerkings- en communicatievaardigheden willen ontwikkelen. Het betrekt alle aspecten die leven binnen de groep op en met elkaar. Zo komt er evenwicht in aandacht voor de groepsleden individueel (Ik), de onderlinge interactie (Wij), het thema of de taak waar de groep voor staat (Het) en de omgeving die de groep beïnvloedt of waardoor zij beïnvloed wordt (Globe). Door het evenwicht te leren bewaren als groep tussen Ik, Wij, Het en de Globe komen mensen tot een betere onderlinge samenwerking.
De Transactionele Analyse (TA) biedt een aantal concepten (fractals) voor het verkrijgen van inzicht in de individuele persoonlijkheid, in intermenselijke verhoudingen en communicatiewijzen. De TA werd oorspronkelijk ontwikkeld door dr. Eric Berne. Het is een verzameling effectieve instrumenten bij management- en communicatietrainingen en bij de analyse van organisaties. Ik gebruik het zowel voor inzichtontwikkeling als bij praktische oefeningen voor het aanleren van ander gedrag. Het gaat uit van het idee dat mensen al vroeg in hun jeugd bepaalde gedragspatronen ontwikkelen (levensscripts) en de mens psychologisch is onder te verdelen in drie ego-toestanden die tegelijkertijd in ons bestaan: het Kind, de Volwassene en de Ouder. De concepten van de TA helpen mensen bij het verwerven van autonomie met behulp van de componenten bewustheid, spontaniteit en het vermogen tot intimiteit. Ik heb meerdere opleidingen gedaan over deze methodiek o.a. bij Sander Reinalda en Maarten Van Kouwenhoven.