Iedereen heeft andere leerstijlen, gewoontes en persoonlijke voorkeuren. Elke situatie is verschillend. Bij die diversiteit van mijn cliënten sluit ik graag aan door te werken met veel verschillende invalshoeken. Het is niet zo dat ik een hamer heb en daarom overal spijkers zie. Ik gebruik allerlei gereedschap voor verschilllende klussen. Natuurlijk ben ik zelf, mijn persoonljkheid, met mijn soms onconventionele interventies en manier van 'fenomenologisch waarnemen', mijn belangrijkste instrument. Ik probeer zo flexibel en creatief mogelijk qua werkvormen te zijn. En er zijn natuurlijk een aantal methodieken die voor mij hun nut meer dan bewezen hebben. Ze hebben gemeen dat ze uitgaan van de individuele persoonlijkheid van mensen en tegelijkertijd toch algemeen geldende psychologische factoren benoemen die communicatief gedrag verklaren. Methodieken die ik hanteer bieden geen starre praktische kaders, maar zijn ontworpen als abstract concept. Ze lichten de werkelijkheid toe, bieden een houvast, maar pretenderen niet die werkelijkheid precies te beschrijven op concreet gedragsniveau. Het zijn kaarten, en een kaart is nu eenmaal niet het gebied, maar een hulpmiddel. Onderstaande concepten en methodieken zijn een aantal van mijn kaarten:
Dynamische Oordeelsvorming & Geweldloze communicatie - Enneagram - Harvard Negotiation Project - Lichaamswerk - Mentale Analyse - Metaforen en verhalen - Neurolinguïstisch programmeren (NLP) - Socratisch gesprek - Systemisch werk: familieopstellingen / organisatieopstellingen / stuctuuropstellingen - Themagecentreerde interactie (TGI) - Transactionele analyse (TA).
Bos en Rosenberg zijn de grondleggers van respectievelijk de 'Dynamische Oordeelsvorming' en 'Geweldloze Communicatie'. Zij zijn voor mij de mensen die de rol van het oordeel binnen communicatie hebben blootgelegd en ook het meest duidelijk hebben uitgelegd. Het concept van Bos geeft mensen handvatten voor een zorgvuldige analyse waarbij zij hun eigen en andermans referentiekaders leren herkennen. Het model van Rosenberg geeft praktisch oefenmateriaal waar u jaren mee vooruit kunt als u wilt leren om te communiceren vanuit authenticiteit en uw gevoel. En dat dan zonder te kiezen voor het opwekken bij anderen van de standaard reacties aanvallen, vluchten, bevriezen, beschermen of verbergen.
Het enneagram is een psychologisch typering- en ontwikkelingsmodel dat de negen meest vorkomende emotionele en mentale drijfveren van mensen beschrijft in een onderlinge dynamiek. Het enneagram wordt veel misbruikt door lieden die vooral aan hokjesdenken doen. Gelukkig is het enneagram en haar dynamieken inmiddels ook wetenschappelijk onderbouwd (Univ. of Akron, Stanford University, Univ. of Bagdad) en vanuit die invalshoek werk ik ermee. Kijk bijvoorbeeld op de site van het Amerikaanse Ennegram Institute en hun wetenschappelijk gevalideerde enneagramtest.
Werken met het enneagram geeft mensen inzicht in de eigen basismotivatie en stimuleert u om uw kwaliteiten verder te ontwikkelen en valkuilen te leren vermijden. U wordt u bewust van uw drijfveren (voelen en willen) en bijbehorende denkpatronen. Met het enneagram kunt u steeds uzelf 'onder de loep' nemen en uw 'inner observer', uw innerlijke getuige, ontwikkelen. Vervolgens kunt u ervoor kiezen om te proberen u te bevrijden van deze automatismen. Door het enneagram in uzelf en anderen te herkennen en te erkennen krijgt u meer begrip en inzicht in uzelf en anderen. Dit is bevorderlijk voor een betere onderlinge communicatie en samenwerking.
Op de Universiteit van Harvard (USA) ontwikkelde een aantal wetenschappers een model om effectiever te onderhandelen. Hierbij komt men tot een win-win situatie door meer aandacht te schenken aan de onderliggende belangen en de machtsbalans. Door 'hard' te zijn op de inhoud, maar flexibel in het proces en 'zacht' voor de onderlinge relaties, bereikt men meer en betere resultaten dan in het traditionele model dat uitgaat van een compromis tussen twee uiterste posities. Door ook bewust gebruik te maken van bepaalde gedrags- en creatieve technieken blijkt er meer mogelijk. Niet alleen bij leren onderhandelen, ook bij het ontwikkelen van meer assertiviteit of klantgerichtheid komt dit model me goed van pas.
Communicatie heeft ook veel te maken met uw lichaamstaal, de mate waarin u zich thuisvoelt in uw lichaam en het congruent kunnen uiten van wat er van binnen in u omgaat. Onze ervaringen met andere, bijvoorbeeld hoe we als kind zijn gespiegeld door onze ouders, laten sporen (maskerstructuren) na in ons fysieke gestel (spierspanningen, wijze van ademhalen, lichaamshouding). Met behulp van fysieke oefeningen, doet u al spelenderwijs ervaring op welke rol uw lichaam speelt in contact met uzelf en de ander. U leert uw lichaam, d.w.z. uw gevoel, weer of meer te vertrouwen, uw emoties helder te uiten en uw grenzen te voelen en te gebruiken. Spelenderwijs verkent u uw expressiemogelijkheden en leert u flexibel te reageren. U kunt risicoloos oefenen met het uitproberen van gedrag en u leert u goed in te leven in de ander. Werken met uw lichaam is leuk, ontspannend en leerzaam om te doen.
In Nederland heeft prof. Pieter C. van de Griend zijn hele leven gewerkt aan het ontwikkelen van een concept dat de grondvormen van het 'tussenmenselijk functioneren', zoals hij het noemde, adequaat beschrijft. Inmiddels heeft hij een flink aantal anderen geïnspireerd om over zijn concept verder door te denken en in hun begeleidingspraktijk toe te passen. Zijn taalgebruik is moeilijk, en dat maakt zijn werk niet makkelijk toegankelijk. Maar zijn ideeën over welke psychologische mogelijkheden mensen hebben om structuur aan te brengen tussen hun binnenwereld (ratio en emotie) en zich tegelijkertijd te verhouden tot en omgaan met de buitenwereld (willen doen) snijden hout. Zijn mentaliteitenleer kan mensen helpen om hun eigen wijze van zijn en handelen te herkennen en te accepteren.
Een goed verhaal raakt de ziel. Boeiende vertellers wekken aandachtige luisteraars, en aangesproken luisteraars ontdekken hun eigen verhaal. Mensen die contact maken met zichzelf en de ander hebben iets te vertellen. Een treffende metafoor geeft inzichten die eerder verborgen bleven of maakt een gevoelig onderwerp bespreekbaar. Metaforen en verhalen kunnen een brug slaan tussen mensen, de fantasie op gang brengen, herkenning of ervaringen oproepen, beelden versterken, verlangens voelbaar maken, angsten bezweren, toekomstvisies verwoorden. Kortom: een uniek communicatiemiddel, dat ik veel gebruik, vooral in de individuele begeleiding.
NLP staat voor Neuro Linguïstisch Programmeren. Dit is een communicatiemodel dat mensen leert nauwkeuriger en zorgvuldiger te kijken en luisteren naar wat er zich in de onderlinge communicatie afspeelt. NLP komt vrijwel in elk traject dat ik begeleid aan de orde, omdat het ook veel te maken heeft met non-verbale communicatie. Neuro slaat op ons zenuwstelsel. Hoe ervaren wij de werkelijkheid en hoe zetten wij deze om in gedachten, gevoelens en beelden? Linguïstisch slaat op ons taalgebruik. Hoe gebruiken we taal om onze innerlijke wereld weer te geven en wat doet taal met ons? Programmeren slaat op het interne programma waarmee we door het leven gaan. Hoe beïnvloedt ons programma de manier waarop we communiceren?
Meer dialoog die mensen verbindt en minder debat waarbij mensen vooral uit zijn op eigen gelijk. Dat kan met Socratische gespreksmethodieken. Ze zijn gebaseerd op de vraaggesprekken van Socrates zoals ze zijn beschreven door de filosoof Plato en het werk van o.a Heckmann, Nelson en Kessels. In de vraaggsprekken van Socrates is veel aandacht voor reflectie, zorgvuldige analyse en onderzoek van denkbeelden en waarden, het stellen van de juiste vragen en het opbouwen van overtuigende betogen en discussies.
Het Socratisch Gesprek is dan ook een oefening in 'langzaam' denken, goed luisteren, vragen stellen, geduld betrachten en het zorgvuldig formuleren van uw gedachten. Het belangrijkste kenmerk is echter dat er niet hypothetisch een eind weg word gefilosofeerd, maar dat er altijd gesproken wordt aan de hand van concrete voorbeelden waarmee de betrokkenen zich kunnen identificeren. De Socratische methode is bij uitstek geschikt om te gebruiken als u samen werkbare doelen of concepten, doordachte strategieën of inhoudelijke visies wilt ontwikkelen.
Een Socratisch Gesprek begin ik met een overleg, waarin de deelnemers een uitgangsvraag formuleren die zij samen willen onderzoeken b.v. "Wanneer ontstaat wederzijds vertrouwen bij ons?" of "Wat verstaan wij onder goed communiceren?" of "Welke waarden willen we in onze visie weerspiegeld zien?" D.m.v. een socratisch gesprek kan o.m ieders inlevingsvermogen worden vergroot of duidelijkheid naar elkaar toe worden geschapen over ieders criteria en afwegingen. Zo worden argumenten gevonden die het hart raken en daardoor overtuigend zijn om een gezamenlijk idee te formuleren.
Organisatieopstellingen, familieopstellingen, structuuropstellingen met groepen mensen of individueel: het zijn allemaal vormen van Systemisch Werk. Systemisch Werken is op de eerste plaats een denkkader: een manier van beschouwen van wat er gebeurt in de relaties tussen mensen. Het is gebaseerd op de inzichten van vele psychologen en therapeuten zoals Perls, Moreno, Nagy, Berne, Satir en Hellinger.
Ieder mens is steeds verbonden aan en beweegt zich binnen systemen: b.v. uw familie, de vereniging waarvan u deel uit maakt of de organisatie waar u werkt. In elk systeem gelden basiswetten die uitstijgen boven de invloed van het individu dat deel uitmaakt van dat systeem. Die basiswetten gaan over de dynamieken die in elk systeem een rol spelen: insluiting, ordening en balans. Een Systemisch Werker bekijkt een sociaal systeem aan de hand van vragen zoals: Komt iedereen tot zijn recht op zijn plek binnen het systeem? Wordt er iemand of iets uitgesloten? Is er een positieve balans van geven en nemen? Hoe functioneert het groepsgeweten? Wie leidt en volgt wie? Zijn de dynamieken in evenwicht? Wie doet iets (on)terecht voor een ander? Is een bedachte oplossing ook goed voor het andere systeemonderdeel of het grotere geheel? Mensen worden als kind gevormd door de relatie met belangrijke anderen in hun oorspronkelijke systeem van herkomst: meestal is dat hun familie.
Omdat mensen zichzelf altijd meenemen naar hun werk (of de andere plekken waar zij met anderen samen leven), hangen communicatieproblemen vaak samen met de (onbewuste) eerder opgedane systeempatronen van iemand. Deze patronen zijn nooit lineair of te analyseren vanuit oorzaak en gevolgdenken. Onbewust worden deze patronen wel steeds herhaald in andere systemen waar u deel van uit gaat maken. Voorbeeld: iemand die moeite heeft met effectief leidinggeven in zijn organisatie omdat hij niet zo'n autoritaire zak wil zijn als zijn vader maar die toch bij zijn ondergeschikten niet overkomt als een empathisch leider. De (onbewuste) eigengemaakte systeempatronen uit zijn gezin van vroeger interfereren met de systeempatronen van het werk. Dat kan soms botsen of elkaar versterken en uit zich in de manier waarop hij dan met zijn medewerkers omgaat.
Mijn interventies, als gecertificeerd systemisch begeleider, zijn altijd meerdimensionaal. Zo maak ik altijd gebruik van de (denkbeeldige) fysieke ruimte om de spelende dynamieken en onbegrepen of ongewenste verstoringen binnen een sociaal systeem voelbaar en inzichtelijk te krijgen. Ik kan onbegrepen of ongewenste verstoringen van het systeem en gedragspatronen daarbinnen inzichtelijk en invoelbaar voor u maken en u leren ze te doorbreken. Dit gaat zonder diepgravende gesprekken, we maken de patronen duidelijk door het systeem ruimtelijk weer te geven met een 'tableau vivant', een opstelling.'
Allerlei interventies kunnen een onderdeel uitmaken van het vervolg van de opstelling zoals veranderingen van posities en 'rituele' handelingen. Hierdoor krijgt u een diep inzicht in oorzaken en oplossingen en ervaart u welke duurzame mogelijkheden tot uw beschikking staan om uw conflict, samenwerking, situatie of gedrag te veranderen.
Blijkbaar vertalen mensen hun relaties onbewust in een ruimtelijk inzicht, een metafoor voor hun beleving ervan. Ook in de NLP zegt men wel: 'relatie is locatie'. Dat onbewuste beeld (mentale constructie) kunnen mensen naar boven halen, juist door niet bewust te denken, maar te varen op intuïtie. En is het beeld bewust geworden, dan kan men er ook iets aan veranderen...
Systemisch werken raakt aan diepere oorzaken en emoties op identiteitsniveau van mens en organisatie: dingen waar het in het leven echt om gaat. Niet alle communicatieproblemen hebben een systemische oorzaak, maar als dat wel het geval is, werkt Systemisch Werken snel en goed!
De Themagecentreerde Interactie (TGI) is ontwikkeld door de humanistisch psycho-analytica dr. Ruth C. Cohn. Het is een cognitieve methodiek die ik soms gebruik voor groepen of teams die hun samenwerkings- en communicatievaardigheden willen ontwikkelen. Het betrekt alle aspecten die leven binnen de groep op en met elkaar. Zo komt er evenwicht in aandacht voor de groepsleden individueel (Ik), de onderlinge interactie (Wij), het thema of de taak waar de groep voor staat (Het) en de omgeving die de groep beïnvloedt of waardoor zij beïnvloed wordt (Globe). Door het evenwicht te leren bewaren als groep tussen Ik, Wij, Het en de Globe komen mensen tot een betere onderlinge samenwerking.
De Transactionele Analyse (TA) biedt een aantal concepten (fractals) voor het verkrijgen van inzicht in de individuele persoonlijkheid, in intermenselijke verhoudingen en communicatie. De TA werd oorspronkelijk ontwikkeld door dr. Eric Berne. Het is een verzameling effectiev instrumenten bij management- en communicatietrainingen en bij de analyse van organisaties. Ik gebruik het zowel voor inzichtontwikkeling als bij praktische oefeningen voor het aanleren van ander gedrag. Het gaat uit van het idee dat mensen al vroeg in hun jeugd bepaalde gedragspatronen ontwikkkelen (levensscripts) en de mens psychologisch is onder te verdelen in drie ego-toestanden die tegelijkertijd in ons bestaan: het Kind, de Volwassene en de Ouder. De concepten van de TA helpen mensen bij het verwerven van autonomie met behulp van de componenten bewustheid, spontaniteit en het vermogen tot intimiteit.